<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="T33n1712">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Taishō Tripiṭaka, Electronic version, No. 1712 般若波羅蜜多心經略疏</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">大正新脩大藏經數位版, No. 1712 般若波羅蜜多心經略疏</title>
			<author>唐 法藏述</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Taisho</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.ting</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>1卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">T</idno>.<idno type="vol">33</idno>.<idno type="no">1712</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2023-06-05 22:08:18 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Taishō Tripiṭaka</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">大正新脩大藏經</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">般若波羅蜜多心經略疏</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Text as provided by Mr. Hsiao Chen-Kuo, Text as provided by Anonymous from USA, Punctuated text as provided by Mr. Ding Xiao-Ping</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">蕭鎭國大德提供，北美某大德提供，丁小平大德提供新式標點</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>新式標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【大】</witness>
						<witness xml:id="wit1">【甲】</witness>
						<witness xml:id="wit2">【北藏-CB】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2013-05-20">
			<name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication
		</change>
		<change when="2000-03-28T11:44:23">
			CW (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT (00/01/24)
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone n="1" unit="juan"/>
<lb n="0552a08" ed="T"/>
<lb n="0552a09" ed="T"/>
<lb n="0552a10" ed="T"/><cb:docNumber>No. 1712 [cf. No. 251]</cb:docNumber>
<lb n="0552a11" ed="T"/><cb:juan n="001" fun="open"><cb:mulu n="1" type="卷"/><cb:jhead><anchor xml:id="nkr_note_orig_0552001" n="0552001"/>般若波羅蜜多心經略疏<note place="inline">幷序</note></cb:jhead></cb:juan>
<lb n="0552a12" ed="T"/>
<lb n="0552a13" ed="T"/><byline cb:type="author">唐翻經沙門法藏述</byline>
<lb n="0552a14" ed="T"/><cb:div type="jing"><p xml:id="pT33p0552a1401">夫以眞源素範，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0552002" n="0552002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0552002" n="0552002"/><anchor xml:id="beg0552002" n="0552002"/>冲<anchor xml:id="end0552002"/>漠隔於筌罤，妙覺玄猷，
<lb n="0552a15" ed="T"/>奧<anchor xml:id="nkr_note_add_0552a1501" n="0552a1501"/><anchor xml:id="beg0552a1501" n="0552a1501"/>賾<anchor xml:id="end0552a1501"/>超於言象，雖眞俗雙泯，二諦恒存，空有
<lb n="0552a16" ed="T"/>兩亡，一味常顯。良以眞空未甞不有，卽有
<lb n="0552a17" ed="T"/>以辨於空，幻有未始不空，卽空以明於有。有
<lb n="0552a18" ed="T"/>空有故不有，空有空故不空，不空之空空而
<lb n="0552a19" ed="T"/>非斷，不有之有有而不常；四執旣亡，百非斯
<lb n="0552a20" ed="T"/>遣，般若玄旨，斯之謂歟？若歷事備陳，言過二
<lb n="0552a21" ed="T"/>十萬頌，若撮其樞要，理盡一十四行，是知詮
<lb n="0552a22" ed="T"/>眞之敎，乍廣略而隨緣，超言之宗，性圓通而
<lb n="0552a23" ed="T"/>俱現。「般若心經」者，實謂曜昏衢之高炬，濟苦
<lb n="0552a24" ed="T"/>海之迅航，拯物導迷，莫斯<anchor xml:id="nkr_note_orig_0552003" n="0552003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0552003" n="0552003"/><anchor xml:id="beg0552003" n="0552003"/>最爲<anchor xml:id="end0552003"/>。然則「般若」以
<lb n="0552a25" ed="T"/>神鑒爲體，「波羅蜜多」以到彼岸爲功，「心」顯要
<lb n="0552a26" ed="T"/>妙所歸，「經」乃貫穿言敎，從法就喩，詮旨爲目，
<lb n="0552a27" ed="T"/>故言「般若波羅蜜多心經」。</p>
<lb n="0552a28" ed="T"/><p xml:id="pT33p0552a2801">將釋此經，五門分別，一、敎興，二、藏攝，三、宗趣，
<lb n="0552a29" ed="T"/>四、釋題，五、解文。</p><p xml:id="pT33p0552a2907" cb:place="inline">初、敎興者，依《大智度論》云，
<pb n="0552b" ed="T" xml:id="T33.1712.0552b"/>
<lb n="0552b01" ed="T"/>如<name role="" type="person">須彌山</name>王，非無因緣、非少因緣令得振動，
<lb n="0552b02" ed="T"/>般若敎興亦復如是，具多因緣。一、謂欲破外
<lb n="0552b03" ed="T"/>道諸邪見故，二、欲迴二乘令入大乘故，三、
<lb n="0552b04" ed="T"/>令小菩薩不迷空故，四、令悟二諦中道生正
<lb n="0552b05" ed="T"/>見故，五、顯佛勝德生淨信故，六、欲令發大
<lb n="0552b06" ed="T"/>菩提心故，七、令修菩薩深、廣行故，八、令斷
<lb n="0552b07" ed="T"/>一切諸重障故，九、令得菩提、涅槃果故，十、
<lb n="0552b08" ed="T"/>流至後代益衆生故。略說此十，具收彼意，
<lb n="0552b09" ed="T"/>令此敎興。</p><p xml:id="pT33p0552b0905" cb:place="inline">第二、藏攝者，謂三藏之中契經
<lb n="0552b10" ed="T"/>藏攝，二藏之內菩薩藏收，權實敎中實敎
<lb n="0552b11" ed="T"/>所攝。</p><p xml:id="pT33p0552b1103" cb:place="inline">第三、宗趣者，語之所表曰宗，宗之所
<lb n="0552b12" ed="T"/>歸曰趣，然先總後別，總以三種般若爲宗。
<lb n="0552b13" ed="T"/>一、實相，謂所觀眞性；二、觀照，謂能觀妙慧；
<lb n="0552b14" ed="T"/>三、文字，謂詮上之敎。不越此三，故以爲宗。
<lb n="0552b15" ed="T"/>別亦有三，一、敎、義一對，以文字敎爲宗，餘
<lb n="0552b16" ed="T"/>二義爲趣；二、境、智一對，以眞空境爲宗，觀
<lb n="0552b17" ed="T"/>照智爲趣；三、因、果一對，以菩提因行爲宗，菩
<lb n="0552b18" ed="T"/>提果德爲趣。</p>
<lb n="0552b19" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0552b1901">「般若波羅蜜多心<anchor xml:id="nkr_note_orig_0552004" n="0552004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0552004" n="0552004"/><anchor xml:id="beg0552004" n="0552004"/>經<anchor xml:id="end0552004"/>」。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0552b1909">第四、釋題者亦有三，
<lb n="0552b20" ed="T"/>初、敎義分二，謂「般若心」，是所詮之義；「經」之
<lb n="0552b21" ed="T"/>一字是能詮之敎，卽能詮般若之經，依義
<lb n="0552b22" ed="T"/>立名。二、就所詮義中，法、喩分二，謂「般若」等
<lb n="0552b23" ed="T"/>是所詮之法，「心」之一字是所引之喩，卽般
<lb n="0552b24" ed="T"/>若內統要衷之妙義，況人心藏爲主、爲要，
<lb n="0552b25" ed="T"/>統極之本。三、就前法中有體用分二，謂「般
<lb n="0552b26" ed="T"/>若」是體，此云智慧，卽神悟玄奧、妙證眞源
<lb n="0552b27" ed="T"/>也；「波羅蜜多」是用，此云到彼岸，卽由斯妙
<lb n="0552b28" ed="T"/>慧翻生死過盡，至眞空之際，卽簡不到彼
<lb n="0552b29" ed="T"/>岸之慧，故以爲名。謂體卽用故，法之喩故，
<pb n="0552c" ed="T" xml:id="T33.1712.0552c"/>
<lb n="0552c01" ed="T"/>義之敎故，立斯名耳。</p></cb:div>
<lb n="0552c02" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0552c0201">「觀自在菩薩」。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0552c0206">自下第五、解文。此旣心經，
<lb n="0552c03" ed="T"/>是以無序及流通也。文中分二，初、顯了般
<lb n="0552c04" ed="T"/>若，後、「卽說呪曰」下，明祕密般若。何以辨此
<lb n="0552c05" ed="T"/>二者，謂顯了明說，令生慧解，滅煩惱障；以
<lb n="0552c06" ed="T"/>呪祕密言，令誦生福，滅罪業障。爲滅二障，
<lb n="0552c07" ed="T"/>成二嚴故，說此二分。就前文中亦二，初、略
<lb n="0552c08" ed="T"/>標綱要分，二、從「舍利子！色不異空」下，明廣
<lb n="0552c09" ed="T"/>陳實義分。以義非頓顯，故先略標，非略能
<lb n="0552c10" ed="T"/>具，故次廣釋。又前是據行略標，後卽就解
<lb n="0552c11" ed="T"/>廣陳。前中有四，一、能觀人，二、所行行，三、觀
<lb n="0552c12" ed="T"/>行境，四、明能觀利益。</p><p xml:id="pT33p0552c1209" cb:place="inline">且初、能觀人，「觀自在
<lb n="0552c13" ed="T"/>菩薩」者，是能觀人也，謂於理事無閡之境，
<lb n="0552c14" ed="T"/>觀達自在，故立此名。又觀機往救，自在無
<lb n="0552c15" ed="T"/>閡，故以爲名焉。前釋就智，後釋就悲。菩謂
<lb n="0552c16" ed="T"/>菩提，此謂之覺；薩者薩埵，此曰衆生。謂此
<lb n="0552c17" ed="T"/>人以智上求菩提，用悲下救衆生，從境得
<lb n="0552c18" ed="T"/>名故。</p></cb:div>
<lb n="0552c19" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0552c1901">「行深般若波羅蜜多時」。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0552c1910">二、明所行之行。謂
<lb n="0552c20" ed="T"/>般若妙行有其二種，一、淺卽人空般若，二、
<lb n="0552c21" ed="T"/>深卽法空般若，今簡淺異深，故云行深般
<lb n="0552c22" ed="T"/>若。言「時」者，謂此菩薩有時亦同二乘入人
<lb n="0552c23" ed="T"/>空觀，故《法華》云，應以聲聞身得度者，卽現
<lb n="0552c24" ed="T"/>聲聞身等。今非彼時，故云行深時也。</p></cb:div>
<lb n="0552c25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0552c2501">「照見五蘊皆空」。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0552c2507">三、明觀行境。謂達見五蘊
<lb n="0552c26" ed="T"/>自性皆空，卽二空理，深慧所見也。</p></cb:div>
<lb n="0552c27" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0552c2701">「度一切苦厄」。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0552c2706">四、明利益。謂證見眞空，苦惱斯
<lb n="0552c28" ed="T"/>盡，當得遠離分段、變易二種生死，證菩提、
<lb n="0552c29" ed="T"/>涅槃究竟樂果，故云度一切苦厄也。上來
<pb n="0553a" ed="T" xml:id="T33.1712.0553a"/>
<lb n="0553a01" ed="T"/>略標竟。</p></cb:div>
<lb n="0553a02" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0553a0201">「舍利子！色不異空，空不異色；色卽是空，空卽
<lb n="0553a03" ed="T"/>是色。受、想、行、識，亦復如是」。</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0553a0311">自下第二、明廣
<lb n="0553a04" ed="T"/>陳實義分，於中有五。一、拂外疑，二、顯法體，
<lb n="0553a05" ed="T"/>三、明所離，四、辨所得，五、結歎勝能。初段文
<lb n="0553a06" ed="T"/>有四釋，一、正去小乘疑，二、兼釋菩薩疑，三、便
<lb n="0553a07" ed="T"/>顯正義，四、就觀行釋。</p><p xml:id="pT33p0553a0709" cb:place="inline">初中言「舍利子」者，擧
<lb n="0553a08" ed="T"/>疑人也。舍利是鳥名，此翻爲鶖鷺鳥，以其
<lb n="0553a09" ed="T"/>人母聰悟迅疾，如彼鳥眼，因立其名，是彼之
<lb n="0553a10" ed="T"/>子，連母爲號，故曰鶖子。是則母因鳥名，子
<lb n="0553a11" ed="T"/>連母號，聰慧第一，標爲上首，故對之釋疑
<lb n="0553a12" ed="T"/>也。彼疑云：「我小乘有餘位中，見蘊無人，亦
<lb n="0553a13" ed="T"/>云法空，與此何別？」今釋云：「汝宗蘊中無人名
<lb n="0553a14" ed="T"/>蘊空，非蘊自空，是則蘊異於空。今明諸蘊
<lb n="0553a15" ed="T"/>自性本空，而不同彼，故云色不異空等。」又
<lb n="0553a16" ed="T"/>疑云：「我小乘中入無餘位，身、智俱盡，亦空無
<lb n="0553a17" ed="T"/>色等，與此何別？」釋云：「汝宗卽色非空，滅色方
<lb n="0553a18" ed="T"/>空。今則不爾，色卽是空，非色滅空，故不同
<lb n="0553a19" ed="T"/>彼。」以二乘疑不出此二，故就釋之。</p><p xml:id="pT33p0553a1914" cb:place="inline">二兼釋
<lb n="0553a20" ed="T"/>菩薩疑者，依《寶性論》云，空亂意菩薩有三種
<lb n="0553a21" ed="T"/>疑。一、疑空異色，取色外空。今明色不異空，
<lb n="0553a22" ed="T"/>以斷彼疑。二、疑空滅色，取斷滅空。今明色
<lb n="0553a23" ed="T"/>卽是空，非色滅空，以斷彼疑。三、疑空是物，
<lb n="0553a24" ed="T"/>取空爲有。今明空<anchor xml:id="nkr_note_orig_0553001" n="0553001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0553001" n="0553001"/><anchor xml:id="beg0553001" n="0553001"/>卽<anchor xml:id="end0553001"/>色，不可以空取空，以
<lb n="0553a25" ed="T"/>斷彼疑。三疑旣盡，眞空自顯也。</p><p xml:id="pT33p0553a2513" cb:place="inline">三便顯正
<lb n="0553a26" ed="T"/>義者，但色空相望，有其三義。一、相違義。下
<lb n="0553a27" ed="T"/>文云，「空中無色」等，以空害色故，準此應云
<lb n="0553a28" ed="T"/>「色中無空」，以色違空故，若以互存，必互亡故。
<lb n="0553a29" ed="T"/>二、不相閡義，謂以色是幻色，必不閡空，以空
<pb n="0553b" ed="T" xml:id="T33.1712.0553b"/>
<lb n="0553b01" ed="T"/>是眞空，必不妨幻色。若閡於色，卽是斷空，非
<lb n="0553b02" ed="T"/>眞空故；若閡於空，卽是實色，非幻色故。三、
<lb n="0553b03" ed="T"/>明相作義，謂若此幻色擧體非空，不成幻色，
<lb n="0553b04" ed="T"/>是故由色卽空，方得有色故。《大品》云，若諸
<lb n="0553b05" ed="T"/>法不空，卽無道、無果等。《中論》云，「以有空義
<lb n="0553b06" ed="T"/>故，一切法得成」。故眞空亦爾，準上應知。是
<lb n="0553b07" ed="T"/>故眞空通有四義，一、廢己成他義，以空卽是
<lb n="0553b08" ed="T"/>色故，卽色現空隱也。二、泯他顯己義，以色
<lb n="0553b09" ed="T"/>是空故，卽色盡空顯也。三、自他俱存義，以
<lb n="0553b10" ed="T"/>隱顯無二是眞空故，謂色不異空爲幻色色
<lb n="0553b11" ed="T"/>存也，空不異色名眞空空顯也，以互不相礙，
<lb n="0553b12" ed="T"/>二俱存也。四、自他俱泯義，以擧體相卽，全奪
<lb n="0553b13" ed="T"/>兩亡，絕二邊故。色望於空亦有四義，一、顯他
<lb n="0553b14" ed="T"/>自盡，二、自顯隱他，三、俱存，四、俱泯，並準前
<lb n="0553b15" ed="T"/>思之。是則幻色存亡無閡，眞空隱顯自在，合
<lb n="0553b16" ed="T"/>爲一味，圓通無寄，是其法也。</p><p xml:id="pT33p0553b1612" cb:place="inline">四就觀行釋者
<lb n="0553b17" ed="T"/>有三，一、觀色卽空以成止行，觀空卽色以成
<lb n="0553b18" ed="T"/>觀行，空色無二，一念頓現，卽止觀俱行，方爲
<lb n="0553b19" ed="T"/>究竟。二、見色卽空，成大智而不住生死；見
<lb n="0553b20" ed="T"/>空卽色，成大悲而不住涅槃；以色、空境不二，
<lb n="0553b21" ed="T"/>悲、智念不殊，成無住處行。三、智者大師依《瓔
<lb n="0553b22" ed="T"/>珞經》立一心三觀義，一、從假入空觀，謂<anchor xml:id="nkr_note_orig_0553002" n="0553002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0553002" n="0553002"/><anchor xml:id="beg0553002" n="0553002"/>卽<anchor xml:id="end0553002"/>
<lb n="0553b23" ed="T"/>是空故；二、從空入假觀，謂空卽是色故；三、
<lb n="0553b24" ed="T"/>空、假平等觀，謂色、空無異故。</p></cb:div>
<lb n="0553b25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0553b2501">「舍<anchor xml:id="nkr_note_add_0553b2501" n="0553b2501"/><anchor xml:id="beg0553b2501" n="0553b2501"/>利<anchor xml:id="end0553b2501"/>子，是諸法空相」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0553b2509">第二、顯法體。於中有
<lb n="0553b26" ed="T"/>二，先總後別，今初也。言「是諸法空相」者，謂
<lb n="0553b27" ed="T"/>蘊等非一，故云諸法；顯此空狀，故云空相。《中
<lb n="0553b28" ed="T"/>邊論》云，「無二有此無，是二名空相」，言「無二」者，
<lb n="0553b29" ed="T"/>無能取、所取。有言，「有此無」者，有能取、所取。無
<pb n="0553c" ed="T" xml:id="T33.1712.0553c"/>
<lb n="0553c01" ed="T"/>是二、不二，名爲空相。</p></cb:div>
<lb n="0553c02" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0553c0201">「不生不滅，不垢不淨，不增不減」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0553c0213">二別顯中，
<lb n="0553c03" ed="T"/>有三對六不。然有三釋，一、就位釋，二、就法
<lb n="0553c04" ed="T"/>釋，三、就觀行釋。</p><p xml:id="pT33p0553c0407" cb:place="inline">初就位釋者，一、不生不滅，
<lb n="0553c05" ed="T"/>在道前凡位。謂諸凡夫死此生彼，流轉長劫，
<lb n="0553c06" ed="T"/>是生滅位；眞空離此，故云不生不滅也。二、不
<lb n="0553c07" ed="T"/>垢不淨者，在道中菩薩等位。謂諸菩薩障染
<lb n="0553c08" ed="T"/>未盡，淨行已修，名垢淨位；眞空離此，故名不
<lb n="0553c09" ed="T"/>垢不淨。三、不增不減者，在道後佛果位中。
<lb n="0553c10" ed="T"/>生死惑障昔未盡而今盡，是減也，修生萬德
<lb n="0553c11" ed="T"/>昔未圜而今圜，是增也；眞空離此，故云不增
<lb n="0553c12" ed="T"/>不減。又《佛性論》中立三種佛性，一、道前名
<lb n="0553c13" ed="T"/>自性住佛性，二、道中名引出佛性，三、道後名
<lb n="0553c14" ed="T"/>至得果佛性。佛性唯一，就位分三；今眞空無
<lb n="0553c15" ed="T"/>異，亦就位分異。又《法界無差別論》中，初、名
<lb n="0553c16" ed="T"/>染位，次、名染淨位，後、名純淨位，皆同此也。</p>
<lb n="0553c17" ed="T"/><p xml:id="pT33p0553c1701">二就法釋者，謂此眞空雖卽色等，然色從緣
<lb n="0553c18" ed="T"/>起，眞空不生；色從緣謝，眞空不滅。又隨流
<lb n="0553c19" ed="T"/>不染，出障非淨。又障盡非減，德滿不增。此
<lb n="0553c20" ed="T"/>生滅等是有爲法相，翻此以顯眞空之相，故
<lb n="0553c21" ed="T"/>云空相也。</p><p xml:id="pT33p0553c2105" cb:place="inline">三就觀行釋者，謂於三性立三
<lb n="0553c22" ed="T"/>無性觀。一、於遍計所執性作無相觀，謂彼
<lb n="0553c23" ed="T"/>卽空無可生滅；二、於依他起性作無生觀，謂
<lb n="0553c24" ed="T"/>依他染淨從緣無性；三、於圜成實性作無性
<lb n="0553c25" ed="T"/>觀，謂前二不有而非減，觀智照現而不增。
<lb n="0553c26" ed="T"/>又在纏、出障，性無增減。又妄法無生滅，緣起
<lb n="0553c27" ed="T"/>非染淨，眞空無增減。以此三無性，顯彼眞
<lb n="0553c28" ed="T"/>空相。</p></cb:div>
<lb n="0553c29" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0553c2901">「是故空中無色，無受、想、行、識，無眼、耳、鼻、舌、身、
<pb n="0554a" ed="T" xml:id="T33.1712.0554a"/>
<lb n="0554a01" ed="T"/>意，無色、聲、香、味、觸、法，無眼界，乃至無意識界」，</p></cb:div>
<lb n="0554a02" ed="T"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554a0201">第三、明所離。然眞空所離，歷法多門，統略
<lb n="0554a03" ed="T"/>有四，一、法相開合門，二、緣起逆順門，三、染
<lb n="0554a04" ed="T"/>淨因果門，四、境智能所門。初「是故空中」者，
<lb n="0554a05" ed="T"/>是前不生不滅等眞空中故。「無色」等者，彼
<lb n="0554a06" ed="T"/>眞空中無五蘊等法，此就相違門故云無也，
<lb n="0554a07" ed="T"/>理實皆悉不壞色等，以自性空不待壞故，下
<lb n="0554a08" ed="T"/>並準知。此中五蘊，卽合色爲一，開心爲四。二
<lb n="0554a09" ed="T"/>「無眼」等者，空無十二處，十二處卽合心爲一、
<lb n="0554a10" ed="T"/>半，謂意處全及法處一分；開色爲十、半，謂五
<lb n="0554a11" ed="T"/>根、五境爲十處，及法處一分。三「無眼界」等者，
<lb n="0554a12" ed="T"/>空無十八界，十八界中卽色、心俱開，準上可
<lb n="0554a13" ed="T"/>知。釋此三科，具如《對法》等論也。</p></cb:div>
<lb n="0554a14" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554a1401">「無無明亦無無明盡，乃至無老死，亦無老死
<lb n="0554a15" ed="T"/>盡」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554a1502">二、明緣起逆順門。「無無明」者，順觀無明
<lb n="0554a16" ed="T"/>流轉門，以其性空，故云無無明也。「亦無無明
<lb n="0554a17" ed="T"/>盡」，逆觀無明還滅門，以眞空故無可盡也。此
<lb n="0554a18" ed="T"/>擧初支，中間十支，皆應準此，故云「乃至」，末後
<lb n="0554a19" ed="T"/>一支謂老死，亦流轉、還滅皆空也。</p></cb:div>
<lb n="0554a20" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554a2001">「無苦、集、滅、道」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554a2006">三、染淨因果門。「苦」、「集」是世間
<lb n="0554a21" ed="T"/>因果，謂苦是生死報，先擧令生厭；集是彼
<lb n="0554a22" ed="T"/>因，謂是煩惱、業，厭苦斷集，先果後因故也。
<lb n="0554a23" ed="T"/>「滅」、「道」是出世間因果，滅是涅槃果，先擧令
<lb n="0554a24" ed="T"/>欣；道是彼因，謂八正道，修之於後。皆空無
<lb n="0554a25" ed="T"/>有也。</p></cb:div>
<lb n="0554a26" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554a2601">「無智亦無得」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554a2606">四、境智能所門。非但空中無
<lb n="0554a27" ed="T"/>前諸法，彼知空智亦不可得，故云無智也；卽
<lb n="0554a28" ed="T"/>此所知空理亦不可得，故云無得也。</p><p xml:id="pT33p0554a2815" cb:place="inline">問：「前云
<pb n="0554b" ed="T" xml:id="T33.1712.0554b"/>
<lb n="0554b01" ed="T"/>空卽是色等，明色等不亡，何以此文一切皆
<lb n="0554b02" ed="T"/>無，豈非此空是滅色耶？」答：「前雖不閡存而未
<lb n="0554b03" ed="T"/>甞不盡，今此都亡未甞不立，故《大品》云，諸
<lb n="0554b04" ed="T"/>法無所有，如是有。此無，此就無所有，前據
<lb n="0554b05" ed="T"/>如是有。又前就相作門，此就相害門，一法
<lb n="0554b06" ed="T"/>二義，隨說無違。」</p></cb:div>
<lb n="0554b07" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554b0701">「以無所得故」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554b0706">第四、明其所得。有二，初、牒前
<lb n="0554b08" ed="T"/>起後，二、正明所得，今初也。言「以無所得故」
<lb n="0554b09" ed="T"/>者，牒前起後也。以者，由也；故者，因也。由前
<lb n="0554b10" ed="T"/>無所得爲因，令後有所得也，《大品》云，無所得
<lb n="0554b11" ed="T"/>故而得。</p></cb:div>
<lb n="0554b12" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554b1201">「菩提薩埵依般若波羅蜜多故」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554b1213">二、正明所得。
<lb n="0554b13" ed="T"/>有二，先、明菩薩得涅槃斷果，後、明諸佛得菩
<lb n="0554b14" ed="T"/>提智果。前中亦二，先、擧人依法，後、斷障得
<lb n="0554b15" ed="T"/>果，今初也。言「菩提薩埵」者，擧人也，義如前
<lb n="0554b16" ed="T"/>解。「依般若波羅蜜多故」者，明依此法行也。「故」
<lb n="0554b17" ed="T"/>者，起後也。</p></cb:div>
<lb n="0554b18" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554b1801">「心無罣閡」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554b1805">二、斷障得果。中有三，初、行成，二、
<lb n="0554b19" ed="T"/>斷障，三、得果，今初也。言「心無罣閡」者，行成
<lb n="0554b20" ed="T"/>也，謂惑不閡心故，境不閡智故。</p></cb:div>
<lb n="0554b21" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554b2101">「無罣閡故，無有恐怖，遠離顚倒、夢想」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554b2115">二、斷
<lb n="0554b22" ed="T"/>障也。言「無罣閡故」，牒前起後也。「無有恐怖」者，
<lb n="0554b23" ed="T"/>外無魔冤之怖，卽惡緣息也。「遠離顚倒、夢想」
<lb n="0554b24" ed="T"/>者，內無惑障之倒，卽惡因盡也。</p></cb:div>
<lb n="0554b25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554b2501">「究竟涅槃」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554b2505">三、得果也。「涅槃」，此云圜寂，謂德
<lb n="0554b26" ed="T"/>無不備稱圜，障無不盡稱寂。簡異小乘化城
<lb n="0554b27" ed="T"/>權立，今則一得永常，故云「究竟」。又釋智能究
<lb n="0554b28" ed="T"/>竟盡涅槃之際，故云究竟。</p></cb:div>
<pb n="0554c" ed="T" xml:id="T33.1712.0554c"/>
<lb n="0554c01" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554c0101">「三世諸佛依般若波羅蜜多故」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554c0113">第二、得菩提
<lb n="0554c02" ed="T"/>智果。於中有二，初、擧人依法，二、明得果，今初
<lb n="0554c03" ed="T"/>也。謂三世諸佛更無異路，唯此一門，故云「依
<lb n="0554c04" ed="T"/>般若波羅蜜多故」也。</p></cb:div>
<lb n="0554c05" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554c0501">「得阿耨多羅三藐三菩提」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554c0511">二、正明得果也。
<lb n="0554c06" ed="T"/>「阿耨多羅」，此云無上也；「三藐」者，此云正也；次
<lb n="0554c07" ed="T"/>「三」者，此云等也；「菩提」，此云覺也；卽無上正等
<lb n="0554c08" ed="T"/>覺也。覺有二義，一、正覺，卽如理智，正觀眞
<lb n="0554c09" ed="T"/>諦；二、等覺，卽如量智，遍觀俗諦；皆至極無
<lb n="0554c10" ed="T"/>邊，故云無上也。</p><p xml:id="pT33p0554c1007" cb:place="inline">上來所得竟。</p></cb:div>
<lb n="0554c11" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554c1101">「故知般若波羅蜜多是大神呪，是大明呪，是
<lb n="0554c12" ed="T"/>無上呪，是無等等呪」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554c1209">第五、結歎勝能。於中
<lb n="0554c13" ed="T"/>有二，先、別歎，後、總結，今初也。言「故知」者，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0554001" n="0554001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0554001" n="0554001"/><anchor xml:id="beg0554001" n="0554001"/>牃<anchor xml:id="end0554001"/>
<lb n="0554c14" ed="T"/>前起後也。由佛菩薩依般若得菩提、涅槃果，
<lb n="0554c15" ed="T"/>「故知般若是大神呪」等，歎其勝能，略歎四德，
<lb n="0554c16" ed="T"/>然有三釋。一、就法釋。一、除障不虛名爲神呪，
<lb n="0554c17" ed="T"/>二、智鑒無昧名爲明呪，三、更無加過名無上
<lb n="0554c18" ed="T"/>呪，四、獨絕無倫名無等等呪。二、約功能釋。一、
<lb n="0554c19" ed="T"/>能破煩惱，二、能破無明，三、令因行滿，四、令
<lb n="0554c20" ed="T"/>果德圜。三、就位釋。一、過凡，二、越小，三、超因，
<lb n="0554c21" ed="T"/>四、齊果。謂無等之位互相<anchor xml:id="nkr_note_orig_0554002" n="0554002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0554002" n="0554002"/><anchor xml:id="beg0554002" n="0554002"/>濟<anchor xml:id="end0554002"/>等，故云「無等
<lb n="0554c22" ed="T"/>等」。《十地論》云，無等者，謂佛比餘衆生，彼非等
<lb n="0554c23" ed="T"/>故；重言等者，此彼法身等故。何故不但說無
<lb n="0554c24" ed="T"/>等耶？示現等正覺故。</p></cb:div>
<lb n="0554c25" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0554c2501">「能除一切苦，眞實不虛」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0554c2510">二、總結勝能。謂三
<lb n="0554c26" ed="T"/>苦、八苦、一切苦也。又分段、變易，亦云一切苦
<lb n="0554c27" ed="T"/>也。除苦決定，故云眞實不虛也。</p><p xml:id="pT33p0554c2713" cb:place="inline">上來廣略不
<lb n="0554c28" ed="T"/>同，總明顯了般若竟。</p></cb:div>
<pb n="0555a" ed="T" xml:id="T33.1712.0555a"/>
<lb n="0555a01" ed="T"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pT33p0555a0101">「故說般若波羅蜜多呪，卽說呪曰」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0555a0114">自下第二
<lb n="0555a02" ed="T"/>段明祕密般若。於中有二，初、牒前起後，二、正
<lb n="0555a03" ed="T"/>說呪詞，今初也。前云是大神呪，未顯呪詞，故
<lb n="0555a04" ed="T"/>今說之。</p></cb:div>
<lb n="0555a05" ed="T"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pT33p0555a0501">「羯諦羯諦，波羅羯諦，波羅僧羯諦，菩提薩婆
<lb n="0555a06" ed="T"/>訶」，</p></cb:div><cb:div type="commentary"><p xml:id="pT33p0555a0602" cb:place="inline">二、正說呪詞。此有二義。一、不可釋，以是
<lb n="0555a07" ed="T"/>諸佛祕語，非因位所解，但當誦持，除障增福，
<lb n="0555a08" ed="T"/>亦不須強釋也。二、若欲強釋者，「羯諦」者，此云
<lb n="0555a09" ed="T"/>去也、度也，卽深慧功能。重言「羯諦」者，自度、度
<lb n="0555a10" ed="T"/>他也。「波羅羯諦」者，「波羅」，此云彼岸，卽度所到
<lb n="0555a11" ed="T"/>處也。「波羅僧羯諦」者，「僧」者，總也、溥也，卽謂自
<lb n="0555a12" ed="T"/>他溥度，總到彼岸也。言「菩提」者，至何等彼岸？
<lb n="0555a13" ed="T"/>謂大菩提處也。言「薩婆訶」者，此云速疾，令前
<lb n="0555a14" ed="T"/>所作速疾成就故也。</p></cb:div>
<lb n="0555a15" ed="T"/><p xml:id="pT33p0555a1501">略釋絕筆，述懷頌曰：「般若深邃，累劫難逢，
<lb n="0555a16" ed="T"/>隨分讚釋，冀會眞宗。」</p></cb:div>
<lb n="0555a17" ed="T"/><cb:div type="w"><p xml:id="pT33p0555a1701">般若波羅蜜多心經略疏　法藏</p><p xml:id="pT33p0555a1713" cb:place="inline">長安二年，
<lb n="0555a18" ed="T"/>於京淸禪寺，翻經之暇，屬同禮部兼檢校雍
<lb n="0555a19" ed="T"/>州長史滎陽鄭公⸺淸簡成性，忠孝自心。金柯
<lb n="0555a20" ed="T"/>玉葉之芳葩，九刊三王之重寄。羽儀朝序，城
<lb n="0555a21" ed="T"/>壍法門。始自靑衿，迄<anchor xml:id="nkr_note_orig_0555001" n="0555001"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0555001" n="0555001"/><anchor xml:id="beg0555001" n="0555001"/>于<anchor xml:id="end0555001"/>白首。持此心經數千
<lb n="0555a22" ed="T"/>萬遍，心游妙義口誦靈文⸺再三慇懃，令出略
<lb n="0555a23" ed="T"/>疏，輒以蠡管詎測高深云爾。</p></cb:div>
<lb n="0555a24" ed="T"/><cb:div type="xu"><head>般若心經贊序</head>
<lb n="0555a25" ed="T"/><byline cb:type="author">張說撰</byline>
<lb n="0555a26" ed="T"/><p xml:id="pT33p0555a2601">萬法起心，心人之主。三乘歸一，一法之宗。
<lb n="0555a27" ed="T"/>知心無所得是眞得，見一無不通是玄通。
<lb n="0555a28" ed="T"/>如來說五蘊皆空⸺人本空也；如來說諸法
<lb n="0555a29" ed="T"/>空相⸺法亦空也。知法照空，見空捨法。二者
<pb n="0555b" ed="T" xml:id="T33.1712.0555b"/>
<lb n="0555b01" ed="T"/>知見，復非空耶？是故定與慧俱空中法。入
<lb n="0555b02" ed="T"/>此門者爲明門，行此路者爲超路。非夫行
<lb n="0555b03" ed="T"/>深般若者，其孰能證於此乎？</p><p xml:id="pT33p0555b0312" cb:place="inline">祕書少監駙
<lb n="0555b04" ed="T"/>馬都尉滎陽鄭萬鈞，深藝之士也。學有傳
<lb n="0555b05" ed="T"/>癖，書成草聖。迺揮灑手翰，鐫刻心經；樹聖
<lb n="0555b06" ed="T"/>善之寶坊，啓未來之華業。</p><p xml:id="pT33p0555b0611" cb:place="inline">佛以無依相而
<lb n="0555b07" ed="T"/>說，法本不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0555002" n="0555002"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0555002" n="0555002"/><anchor xml:id="beg0555002" n="0555002"/>生<anchor xml:id="end0555002"/>；<anchor xml:id="nkr_note_orig_0555003" n="0555003"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0555003" n="0555003"/><anchor xml:id="beg0555003" n="0555003"/>我以<anchor xml:id="end0555003"/>無所得而傳，今則無滅。
<lb n="0555b08" ed="T"/>道存文字，意齊天壤。國老張說，聞而嘉焉。
<lb n="0555b09" ed="T"/>讚揚佛事，題之樂石。</p>
<lb n="0555b10" ed="T"/><cb:juan n="001" fun="close"><cb:jhead><anchor xml:id="nkr_note_orig_0555004" n="0555004"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0555004" n="0555004"/><anchor xml:id="beg0555004" n="0555004"/>般若心經略疏<anchor xml:id="end0555004"/></cb:jhead></cb:juan></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0552002" to="#end0552002"><lem wit="#wit.orig">冲</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">沖</rdg></app>
<app from="#beg0552a1501" to="#end0552a1501"><lem wit="#wit.cbeta #wit2" resp="#resp3">賾<note type="cf1">P174n1592_p0859a04</note></lem><rdg wit="#wit.orig">頤</rdg></app>
<app from="#beg0552003" to="#end0552003"><lem wit="#wit.orig">最爲</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">爲最</rdg></app>
<app from="#beg0552004" to="#end0552004"><lem wit="#wit.orig">經</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">經唐三藏法師<name role="" type="person">玄奘</name>譯</rdg></app>
<app from="#beg0553001" to="#end0553001"><lem wit="#wit.orig">卽</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">卽是</rdg></app>
<app from="#beg0553002" to="#end0553002"><lem wit="#wit.orig">卽</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">色卽</rdg></app>
<app from="#beg0553b2501" to="#end0553b2501"><lem resp="#resp1" wit="#wit.cbeta">利</lem><rdg wit="#wit.orig">別</rdg></app>
<app from="#beg0554001" to="#end0554001"><lem wit="#wit.orig">牃</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">牒</rdg></app>
<app from="#beg0554002" to="#end0554002"><lem wit="#wit.orig">濟</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">齊</rdg></app>
<app from="#beg0555001" to="#end0555001"><lem wit="#wit.orig">于</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">於</rdg></app>
<app from="#beg0555002" to="#end0555002"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">生<note type="cf1">T14n0475_p0550c03</note><note type="cf2">T20n1177Ap0749c18</note></lem><rdg wit="#wit.orig">義</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">生</rdg></app>
<app from="#beg0555003" to="#end0555003"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">我以<note type="cf1">X75n1512_p0186a15</note><note type="cf2">T49n2036_p0592c06</note></lem><rdg wit="#wit.orig">以</rdg><rdg resp="#resp2" wit="#wit1">我以</rdg></app>
<app cb:word-count="6" from="#beg0555004" to="#end0555004"><lem wit="#wit.orig">般若心經略疏</lem><rdg resp="#resp2" wit="#wit1"><space quantity="0"/></rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="cbeta-notes">
<head>CBETA 校注</head>
<p>
<note n="0552002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0552002">冲【大】，沖【甲】</note>
<note n="0552003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0552003">最爲【大】，爲最【甲】</note>
<note n="0552004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0552004">經【大】，經唐三藏法師<name role="" type="person">玄奘</name>譯【甲】</note>
<note n="0553001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0553001">卽【大】，卽是【甲】</note>
<note n="0553002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0553002">卽【大】，色卽【甲】</note>
<note n="0554001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0554001">牃【大】，牒【甲】</note>
<note n="0554002" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0554002">濟【大】，齊【甲】</note>
<note n="0555001" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0555001">于【大】，於【甲】</note>
<note n="0555002" resp="#resp1" type="mod" cb:note_key="T33.0555b07.05" target="#nkr_note_mod_0555002">生【CB】【甲】，義【大】</note>
<note n="0555003" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0555003">我以【CB】【甲】，以【大】</note>
<note n="0555004" resp="#resp1" type="mod" target="#nkr_note_mod_0555004">（般若…疏）六字【大】，〔－〕【甲】</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="taisho-notes">
<head>大正藏 校注</head>
<p>
<note n="0552001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0552001">【原】<name role="" type="person">增上寺</name>報恩藏明本，【甲】同治八年刊<name role="" type="person">大谷大學</name>藏本</note>
<note n="0552002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0552002">冲＝沖【甲】</note>
<note n="0552003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0552003">最爲＝爲最【甲】</note>
<note n="0552004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0552004">經＋（唐三藏法師<name role="" type="person">玄奘</name>譯）【甲】</note>
<note n="0553001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0553001">卽＋（是）【甲】</note>
<note n="0553002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0553002">（色）＋卽【甲】</note>
<note n="0554001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0554001">牃＝牒【甲】</note>
<note n="0554002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0554002">濟＝齊【甲】</note>
<note n="0555001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0555001">于＝於【甲】</note>
<note n="0555002" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0555002">義＝生【甲】</note>
<note n="0555003" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0555003">（我）＋以【甲】</note>
<note n="0555004" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0555004">〔般若…疏〕六字－【甲】</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0552a1501" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T33.0552a15.02" target="#nkr_note_add_0552a1501">賾【CB】【北藏-CB】，頤【大】</note>
<note n="0553b2501" resp="#resp1" type="add" target="#nkr_note_add_0553b2501">利【CB】，別【大】</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>